Results for 2005-03
The first person to make a correct guess as to where these red drapes come from gets a highly coveted first prize: namely, the honour of being the first person to correctly guess where these red drapes come from.
(Anonymous Coward)
Þökk sé skannanum hans Arnaldar, þá hef ég skannað inn fjöldan allan af gömlum myndum. Þessar myndir eru nú í stafrænu sniði -- þetta eru eftirfarandi myndaseríur:
Ég mæli sérstaklega með því að Aðalsteinn skoði myndirnar frá 2001. Honum virðist hafa tekist að líta út fyrir að vera afar óhamingjusamur á svipinn á þeim öllum.
Lykilorð og notendanafn til að skoða myndirnar er 'white'.
(Magnusson)
Mynd eftir félaga Hauk Valdimar Pálsson. Eipandi snilld að geta teiknað svona.
On Emulating The Brain - an article by yours truly. Athugasemdir óskast!
Það er hreint út sagt ótrúlegt hverju hægt er að afkasta ef nógu mikið af vel menntuðu, frábærlega hæfileikaríku fólki við ríkar menntastofnanir fær nógu mikið af peningum til að stunda rannsóknir. Í lesefninu mínu fyrir kúrsinn "Mind, Language and Cognitive Science" fengumst við mestmegnis við heimspeki og vísindi gervigreindar, og hluti greinanna var frá vísindamönnum við MIT. Sá skóli hefur stærstu og best fjármögnuðustu gervigreindar-rannsóknadeild í heiminum, og það sem þessir menn eru að gera er alveg ótrúlegt.
Það er einnig merkilegt að Harvard er að setja bókasafn sitt í stafrænt form -- það eru 15 milljón bækur! Ekki amarlegt að geta gúglað það...
Já, þótt háskólamenntun í Bandaríkjunum sé ekki öllum aðgengileg, þá eru þeir svo sannarlega að gera eitthvað mjög rétt -- þeir standa fyrir þorranum af merkilegri rannsóknavinnu í heiminum. Ekki einungis hafa þeir nægan pening, heldur laða þeir að sér besta fólkið í flestum greinum -- framúrskarandi fræðimenn sækjast skiljanlega til metorða og virðingar, og slá fæstir hendinni við örlátu tilboði frá virðulegum skólum...
Project Gutenberg
Gríðarlegt magn af bókum í stafrænu formi. Þetta er að miklu leiti klassísk rit sem fallið hafa úr höfundarrétti. Sem dæmi, sjá nokkur verk Bertrands Russell.
Einnig vil ég benda á athyglisverða grein um virkjanamálið eftir Ólaf Pál Jónsson heimspekikennara minn.
(Aðalsteinn)
Me and Vilborg in the Nail Dawg's excellent party last Friday. Needless to say, both of us are completely tanked...
Andskotinn sjálfur. Það er búið að loka Valhöll. Hvert fer maður þá til að stela hugverkum?
(Sveinbjörn)
(Magnusson)
Brian: (sigh) All right, let's hear it
Peter: A woman has her two children kidnapped and she has to choose which one dies. Which one does she pick?
Brian: I don't know, Peter
Peter: THE UGLY ONE, get it?
Brian: That's not funny, Peter. That's just....terrible.
(Magnusson)
Djöfullinn hafi það!!!
Það að maður sérsmíðaði eigið vefviðhaldskerfi frá grunni er vist engin vörn gegn svona "comments" spömmurum! Einhver fucking "London Massage Clinic"-róbot var að spamma frétta-itemin hérna á síðunni. Damn them! Damn them all to hell!
Það er leiðinlegt að búa í landi þar sem alltaf er kalt.
Saga Heimsins er réttarsalur Heimsins.
Þetta skrifaði þýski heimspekingurinn Gottfried Wilhelm Friedrich Hegel í riti sínu Réttarheimspeki. Eins og öll skrif Hegels er þessi setning kannski eilítið torskilin og öðlast fyrst skýra merkingu ef sett í samhengi við önnur skrif hans. Ég þykist ekki geta gert almennilega grein fyrir söguhyggju Hegels eins og hún leggur sig, en grófir drættir ættu að nægja til að fylgja brautinni sem hún hefur rutt sér í hugmyndasögunni.
Hegel las Schiller og önnur þýsk-rómantísk skáld í æsku og skrif hans bera þó nokkurn vott um innblástur rómantíkurinnar og þjóðernishyggjunnar sem fylgdi í kjölfarið. Í söguhyggju Hegels eru ríki ekki eingöngu hópar af einstaklingum. Þau búa yfir Anda (þ. Geist), eins konar persónuleika sem aðgreinir þau frá öðrum ríkjum og er hlutverk þeirra í Heimssögunni. Heimssagan er leikvangur Ríkjanna og einkennist af átökum þeirra á milli.
Í Réttarheimspekinni tilgreinir Hegel fjögur veldi í ferli Heimssögunnar: (1) Hið austurlenska heimsveldi þar sem einstaklingurinn fær engu ráðið undir alveldi ríkisins, (2) veldi Grikkja, einstaklingurinn verður allsráðandi og Ríkið lærir að meta þær einingar sem það samanstendur af, (3) Rómarveldi, þar sem einstaklingurinn lærir hlýðni og samheldni á ný, margar þjóðir lúta einni stjórn og séreinkennum þeirra haldið aftur, og loksins (4) þýska keisaradæmið, þar sem samlífi (Synthese) myndast milli einstaklings og Ríkis. Í þýska keisaradæminu nær Heimssagan hápunkti sínum og Andinn kemur til sjálfs sín (hvað svo sem það kann að þýða).
Áhrif Hegels á þýska heimspeki fer fyrst að gæta árið 1818 í kjölfar skipunar hans sem arftaka Hermans von Fichte í prófessorsstöðu við Berlínarháskóla. Þýskir háskólar 19. aldar voru í umsjón ríkisins, sem laut einveldisstjórn Friðríks Vilhjálms þýskalandskeisara. Það kemur því tæpast á óvart að heimspeki Hegels slær ráðamann ríkisins gullhömrum. Skrif hans um söguspeki og stjórnspeki hafa þurft að sæta harðri gagnrýni frá heimspekingum á borð við Karl Popper og Bertrand Russell, sem lýstu þeim sem ríkisheimspeki og ásaka Hegel um að hafa verið lítið annað en hugmyndafræðilegur málaliði Prússlandskeisara.
Hegel lést árið 1831, en var þá orðinn sannkallaður einræðisherra þýskrar heimspeki. Fimm árum síðan, fyrir tilstilli Brunos Bauer, var ungur laganemi kynntur fyrir heimspeki hans. Laganemi þessi var Karl Marx. Marx tók helstu hugmyndirnar í söguspeki Hegels og aðlagaði þær að sínum eigin kenningum. Í ritum hans einkennist Heimssagan ekki af átökum milli Ríkja heldur þess í stað af stéttabaráttu milli öreiga og auðvalds; þessari stéttabaráttu átti að ljúka með byltingu öreiganna og tilkomu kommúnistaríkis. Samkvæmt Marx er þessi þróun er ekki einungis óhjákvæmileg, heldur æskileg, því þá fyrst mun átökunum ljúka og réttlæti ríkja. Tilætlanir Marx voru sennilega göfugar -- hann sá grimmd hins óbeislaða kapítalisma og reyndi að greina leið út úr honum. En þeir fræðimenn sem fetuðu í fótspor hans, bæði í Rússlandi og í vestri, notuðust við kenningar hans til að réttlæta og afsaka Sovétríkin.
Hugmyndir þýskra nasista um þúsund ára ríkið má einnig að rekja einhverju leyti til söguhyggju Hegels. Adolf Hitler kynnti sér heimspeki Hegels, Nietzche og Fichte á sínum yngri árum sem ungur listamaður í Vínarborg. Það er óneitanlega hegelskur keimur af hugmyndafræði og áróðri nasista. Fyrsta ríkið var hið heilaga rómverska keisaraveldi, annað ríkið var prússneska Hohenzollern keisaradæmið frá 1871 til 1918, og þýsk saga átti loksins að hafa náð endanlegum áfangastað sínum með þriðja ríkinu, fasistaríki Hitlers. Margir fræðimenn stóðu vissulega fastir gegn nasistum og notuðu kennivald sitt til að beina fólki gegn Hitler. En flestir þýskir fræðimenn sættu sig hljóðlátir við nýja stjórnskipun og kenndu stundvíst arýska stærðfræði, arýska eðlisfræði og arýska sögu, sneidda öllu sem gyðingar lögðu til þessara fræða.
Í dag má finna söguhyggju Hegels í ritum Francis Fukuyama. Fukuyama er stjórnmálaheimspekingur við John Hopkins-háskólann í Baltimore og vakti heimsathygli með bók sinni The End of History and the Last Man. Bókin kom út árið 1992 í kjölfar falls Sovétríkjanna. Fukuyama yfirfærir söguhyggju Hegels á heim samtímans: fall Sovétríkjanna markar endanlegan sigur markaðsbúskapar og frjálslynds lýðræðis, þ.e.a.s. Bandaríkjanna, í réttarsali Heimsins. Í enn eitt skiptið virðumst við hafa komist á áfangastað Heimssögunnar. Bandaríki Norður-Ameríku búa ekki einungis við réttláta stjórnskipan, heldur gerist hún einfaldlega ekki betri. Þess má geta að Fukuyama gegnir starfi innan Bush-stjórnarinnar og er lykilmeðlimur í bandaríska think-tank-inum Project For The New American Century.
Rauður þráður liggur gegnum þetta allt saman. Fræðimenn virðast margir hverjir taka sér það fyrir hendur að réttlæta ríkjandi ástand -- þetta sést best í heimspeki og stjórnspeki. Í stað þess að gagnrýna takmarkanir ráðandi fyrirkomulags kjósa þeir fremur að gefa sér núverandi ástand sem eins konar markmið eða niðurstöðu. Kenningar og hugmyndafræði má síðan teygja til og frá þar til sæmilega sannfærandi fræðileg réttlæting fæst, og best af öllu er að vitna í kennivald fyrri manna sér til stuðnings. Þetta kalla ég akademískan hórdóm, og álít vera af alvarlegri gerð en sá holdi bundni.
Það má auðvitað finna fjölmargar undantekningar á þessu -- sagan hefur fært okkur djarfa og hreinskilna menn sem gagnrýndu samtímann. En staðreyndin er sú að akademíkarar eru upp til hópa voða lítið frábrugðnir öðru fólki -- ef eigin hagsmunir eru að veði fljúga háfleygar siðferðislegar kennisetningar brátt út um gluggann. Akademíski háhesturinn, fræðimenn utan heimsins, er ekkert nema tálsýn sem okkur er matað með krók og beitu í von um að við kyngjum. Maður fellir næstum tár við tilhugsunina um hvernig fagri hugsjón fræðilegs hlutleysis hefur verið nauðgað. En hvernig má bæta ástandið?
Ég tel að sömu augum beri að líta á akademískar stofnanir og fjölmiðla. Stjórnarskrá tryggir að fjölmiðlum frelsi undan þrýstingi frá ríkinu. Akademíska samfélagið ætti að búa við sömu lögbundnu réttindin. Þetta gæfi fræðimönnum frelsi til að segja það sem segja þarf, en óttast ekki um framtíð sína og fjárhag falli það miður að skapi ráðamanna. En fyrst og fremst þarf tryggingu fyrir því að fræðimenn séu ekki skipaðir á pólitískum grundvelli, líkt og Hannes nokkur Gissurarson, heldur þess í stað metnir á grundvelli akademísks ferils og fræðilegs mannorðs. Sé ekki haldið vörð um þetta tvennt munu menntastofnanir brátt fyllast af útblásnum, hrokafullum já-mönnum á borð við Snowball úr Dýrabæ Orwells -- smjaðrandi svín sem hlaupa hringi í kringum leiðtoga í von um að kjötbita sé kastað í þeirra átt.
Hvernig getur menntastofnun háð fjárveitingum ríkisins forðast pólitískan þrýsting? Það virðist ómögulegt -- mislíki ráðamönnum starf stofnunarinnar er það sáraeinfalt að skera á lífæðina. Og vilji menn tryggja lífæðina með lögum reynast ráðamenn ófúsir til samþykkis, enda gjarnir á að verja vald sitt með kjafti og kló. Eina tryggingin sem fæst er af pólitískum toga -- fræðimenn þurfa að stíga inn í leikhring stjórnmála og með fólk landsins sér að baka standa vörð um akademískt frelsi. En þá eru þeir aftur á móti komnir niður í skítinn með ráðamönnum.
History In The Making
Í dag birtist ég í íslensku sjónvarpi í fyrsta skipti. Þetta var í fréttatímanum í kvöld, í fréttinni um rektorskjör Háskóla Íslands.
(Magnusson)
Síðasta færsla mín hér á síðunni gekk út á að hrekja nokkrar algengar röksemdafærslur nýfrjálshyggjumanna. Röksemdafærslur þessar og mótrök gegn þeim voru af heimspekilegri toga. Aftur á móti þá er ahyglisvert að hugleiða nokkur praktísk samfélagsvandamál sem lágmarksríki plús markaður virðast ekki geta leyst.
Jón bóndi
Ímyndum okkur að við höfum eitthvað ákveðið kassalaga landsvæði. Það má hugsa sér að þessu landsvæði sé skipt í 9 reiti. Jón bóndi á landreitinn í miðjunni, en aðrir bændur eiga svæðin í kring. Síðan kemur Gunni iðnjöfur og kaupir upp þessa 8 reiti í kringum reit Jóns bónda.
Undir fyrirkomulagi nýfrjálshyggjunnar þá er eignaréttur Gunna algjör. Hann getur meinað Jóni bónda aðgöngu að landinu sínu. Hann getur reist risastóra múrveggi í kringum landareign Jóns og ráðið varðmenn með varðhunda til að gæta svæðisins. Síðan getur hann byggt risastórar verksmiðjur á landareignum sínum, sem spýja út svörtum kolareyk (munið að ríkið skiptir sér ekki af mengun!). Þarna er illa farið með Jón bónda, þykir mér. Hann getur ekki yfirgefið landsvæði sitt án heimildar Gunna, og líður heilmikið fyrir "externalities" sem fylgja þeirri starfsemi sem fyrirfinnst á reitunum sem snerta landskika sinn.
Það er fremur írónískt að stjórnkerfi þar sem svona lagað getur viðgengist skuli kenna sig við frelsi. Ég fæ ekki betur séð en að Jón bóndi búi þarna við töluvert ófrelsi -- hann getur ekkert farið, og fyrir vikið getur ekkert gert utan landareignar sinnar. Ef hann reynir að ræða við ríkið um þetta, þá fær hann blákalt svarið "Ríkið ver einungis líf, frelsi og eignir". Kannski mundi nýfrjálshyggjumaður svara að brotið væri á frelsi Jóns, og að Gunni ætti að leyfa honum að ferðast gegnum svæðið sitt, en þá er brotið á eignarétti Gunna. Þarna er þversögn í kerfinu. Ef ríkið á að tryggja ferðafrelsi Jóns þá þarf leið til að leysa slíkar þversagnir. Þetta þýðir að stofna þarf nefndir, hagsmunafélög og sérfræðinga til að leysa vandann, en þá erum við tæpast lengur með þetta útópíska lágmarksríki, er það?
Kvöldblaðið
Ímyndum okkur að Gunni auðjöfur eigi stórt dagblað, köllum það Kvöldblaðið. Upp kemur deila milli Gunna og Jóns (kannski í kjölfar ofannefndrar deilu?), og Gunni verður mjög bitur í garð Jóns. Hann lætur Kvöldblaðið prenta á forsíðuna "Jón bóndi er barnaníðingur og morðingi" eða eitthvað álíka. Í kjölfarið er mannorð Jóns svert, og enginn vill eiga samskipti við hann né veita honum lífsnauðsynjar. En þarna er ekki brotið á rétti Jóns til lífs, eigna eða frelsis. Það er hreinlega logið um hann í fjölmiðli.
Klassískt svar nýfrjálshyggjumanna við svona vandamáli er að segja að markaðurinn refsi Kvöldblaðinu fyrir að prenta lygar, þ.e.a.s. að fólk muni hætta að kaupa Kvöldblaðið því það treystir ekki lengur því sem þar stendur. Þannig mun blaðið líða fyrir lygarnar sem það birti. En hver ætlar að upplýsa fólkið um að Jón bóndi sé ekki barnaperri? Aðrir fjölmiðlar? Allt í lagi, ímyndum okkur að markaðurinn refsi slíku dagblaði í raun og veru (þótt sagan sýni annað). Ímyndum okkur að fólk frétti af lygunum og hætti að versla við Kvöldblaðið, og blaðið verður gjaldþrota í kjölfar þess. Ímyndum okkur að þetta sé sanngjörn refsing fyrir að prenta lygar. En hvað með Jón? Mannorð hans hefur orðið fyrir hnekki. Kannski loðir barnaníðingsstimpillinn yfir honum alla ævi. Hvernig er honum bætt þetta óréttlæti? Við því hefur nýfrjálshyggjan engin svör -- samkvæmt henni hefur Jón engan rétt til miskabóta. Markaðurinn sér um réttlæti.
Mér þætti gaman að heyra hvað nýfrjálshyggjumenn hefðu að segja við ofantöldum dæmum. Ég sé ekki hvernig hægt er að halda bæði í lágmarksríkið og tryggja Jóni réttlæti í þessum tveimur aðstöðum.
(Aðalsteinn)
Nýfrjálshyggjumenn vilja algjört markaðsfrelsi, og eru mótfallnir tekjudreifingu gegnum skattkerfi. Ríkið skal vera lágmarksríki sem takmarkar sig við varnir á lífi fólks, frelsi og eignarétti. Að lágmarksríkinu gefnu tryggir markaðshagkerfið réttlæti.
Þetta er dæmigerð hugmyndafræði fyrir okkar tíma. Ég tilheyri kynslóð sem hefur vaxið úr grasi við fjárhagslegt öryggi og velmegun sem er markaðsbúskapi að miklu leyti að þakka. Það kemur því tæpast á óvart að stjórnspekikenning eins og nýfrjálshyggja sé höfð í öndvegi meðal margra sæmilega þenkjandi manna. Nýfrjálshyggjan er samt sem áður rotið epli.
Ef stjórnspekikenning á að sannfæra okkur, þá verður hún að sýna fram á að hún sé réttlát. Ekki nægir að höfða til fordóma eða ræða hagsmuni ákveðna hópa. Fyrir vikið hef ég grafið upp þrjár algengar röksemdafærslur nýfrjálshyggjuspekinga og fer hér yfir þær.
1. Kúgun ríkisins
Sumir verja óskarað markaðshagkerfi á þeim forsendum að það komi í veg fyrir kúgun ríkisins. Ef miðstýrt ríki býr yfir valdi til þess að skipta sér af efnahagi fólks þá er það líklegra til þess að skipta sér af öðrum hliðum lífsins. Markaðslöggjöf og miðstýring er því sögð vera fyrsta skrefið á "veginum til þrældóms", í frægu orðum Friedrichs von Hayek. Röksemdafærslan er í grundvallaratriðum svona:
- Miðstýrt vald veldur spillingu
- Ríkisafskipti af efnahagnum eru tegund af miðstýrðu valdi
- Ríkisafskipti af efnahagnum takmarkar frelsi fólks á einu sviði
- Ef ríkið fær vald til að takmarka frelsi á einu sviði þá mun það hægt og rólega takmarka frelsi á öðrum sviðum
- Af ofangreindum ástæðum valda miðstýrð afskipti af efnahagnum spillingu og leiðir til alvarlegra frelsisskerðinga
- Til þess að koma í veg fyrir spillingu og hámarka frelsi okkar ber okkur því að láta markaðshagkerfið starfa án afskipta frá ríkinu
Það er ósköp lítið varið í þessa röksemdafærslu. Þótt að forsendur 1) til 3) séu sennilega sannar, þá má setja stórt spurningamerki við forsendu 4). Það er kannski satt að umsvifamikið ríki geti reynst afskiptasamt en það er engin ástæða til að ætla að upplýstir borgarar sem búa við sterkt lýðræði geti ekki staðið vörð um borgaralegt frelsi. Í Frakklandi vinnur tæpur helmingur þjóðarinnar fyrir ríkið eða ríkisfyrirtæki, og efnahagurinn býr við töluverða miðstýringu. Einungis öfgamanni mundi detta í hug að segja að út 20. öldina hefði Frakkland stigið "veginn til þrældóms". Frakkar hafa þvert á móti staðið vörð um frelsi sitt á lofsverðan hátt. Borgaraleg gagnrýni og fjölmiðlaumfjöllun getur einnig haldið spillingu í skefjum. Sennilega er aldrei hægt að útrýma spillingu algerlega, en þá má benda á að hún fyrirfinnst einnig hjá markaðsfyrirtækjum (sbr. Enron). En þetta eru bara mótdæmi -- þessi forsenda er ógild því hún notast við "slippery slope" röksemdafærsluna: ef eitthvað fær að taka fyrsta skrefið, þá hlýtur það að komast alla leið.
Sagan hefur ekki látið í ljós nein bein tengsl milli markaðsbúskapar og borgaralegs frelsis. Það eru til þjóðir sem hafa búið við næstum afskiptalausan markaðsbúskap en samt liðið gífurleg mannréttindabrot og frelsisskerðingu (t.d. einræðisstjórnir í Chile og Argentínu, eða jafnvel McCarthy tímabilið í Bandaríkjunum). Síðan eru til lönd með umfangsmikið velferðarríki og töluverða efnahagsmiðstýringu, en svo að segja óflekkaðan mannréttindaferil og umtalsvert borgaralegt frelsi (sbr. Norðurlöndin).
Sagan er reyndar nýfrjálshyggjunni hliðholl að einu leyti: ríkisstjórnir eiga það til að misnota vald sitt. Gott og vel. En væri ekki réttara að segja að voldugar stofnanir eiga það til að misnota vald sitt? Það eru til fjölmörg dæmi um að stór markaðsfyrirtæki misnoti vald sitt. Svar nýfrjálshyggjumanna er að "markaðurinn refsi fyrirtækjum fyrir þannig hegðun", en þetta á sér hreinlega ekki hliðstæðu í raunveruleikanum nema að mjög litlu leyti. Lýðræðislegar ríkisstjórnir hafa það allavega fram yfir markaðsfyrirtæki að vera bera ábyrgar á gerðum sínum þegar að kosningum kemur.
Ég tel að réttlæting á nýfrjálshyggjunni og hreinum markaðsbúskap fáist ekki með því að höfða til sögunnar. Hreinn markaðsbúskapur í byrjun iðnbyltingar reyndist svo grimmúðlegur að margir vinnandi menn vildu afnema eignaréttinn til að bæta kjör sín -- tæpast sannfærandi rök fyrir réttlæti kerfisins. Sannfærandi réttlæting, ef hún fyrirfinnst yfirhöfuð, hlýtur að vera af heimspekilegu tæi.
2. Sjálfræði, sjálfseign
Heimspekingurinn Robert Nozick var lengi vel einn sterkasti talsmaður nýfrjálshyggjunnar. Hann réttlætir nýfrjálshyggjuna á eftirfarandi hátt:
- Við eigum okkur sjálf, þ.e.a.s. við erum sjálfráðar manneskjur
- Fyrst við eigum okkur sjálf, þá eigum við einnig hæfileika okkar
- Fyrst við eigum hæfileika okkar, þá eigum við einnig allt sem við framleiðum með hæfileikum okkar
- Skattlagning á tekjum fólks, eða önnur efnahagsleg afskipti, brjóta á rétti okkar til þess sem við framleiðum með hæfileikum okkar
- Af ofantöldum ástæðum eiga efnahagsleg afskipti ríkisins ekki rétt á sér
Flestir mundu samþykkja 1). En er forsenda 2) sönn? Jafnaðarmenn halda því fram að fyrst hæfileikar fólks eru að miklu leyti handahófskenndir (sumir fæðast sterkir, gáfaðir, o.s.frv. á meðan aðrir fæðast t.d. lamaðir eða blindir) þá hafi hinir verr settu siðferðislegt tilkall til hinna hæfileikaríku. Þetta er svo sem ágætis leið til að líta á hlutina -- kenning Johns Rawls í bókinni A Theory Of Justice snýst um að réttlæta fyrirkomulag þar sem þeim verr settu er bætt fyrir takmarkaða hæfileika -- en mér finnst þetta ekki vera sterkustu mótrökin gegn Nozick.
Lítum nánar á forsendu 3). Þessi forsenda er ekki sönn nema við gerum ráð fyrir því að það sem við framleiðum sé einungis afsprengi hæfileika okkar. Er þetta satt? Svo framarlega sem ég fæ séð, þá nýtir nær öll framleiðsla auðlindir jarðarinnar á einn hátt eða annan, annaðhvort beint með því að skapa efnislegar vörur, eða óbeint, því skapandi mannverur eru háðar fæðu til að lifa. Hver á þessar auðlindir? Ef röksemdafærsla Nozicks á að ganga upp, þá verðum við að koma með réttlætingu á núverandi eignarhaldi auðlinda -- sem er mjög erfitt. Lítum aðeins nánar á málið.
Auðlindir jarðarinnar virðast upp til hópa vera bundnar við landareign (og hafið). Eignarétturinn er grundvallaratriði nýfrjálshyggjunnar. Hvernig er hægt að eignast land á réttmætan hátt? Nýfrjálshyggjan segir flutning eigna frá einum eigenda til annars vera réttlátan að því gefnu að flutningurinn sé óþvingaður. Ef viðkomandi land hefur á einhverju stigi verið fengið með broti á eignarrétti (þ.e.a.s. stolið eða tekið með valdi) þá hefur núverandi eigandi ekki rétt til þess samkvæmt grundvallarlögmáli kenningarinnar.
Þarna lendum við í klípu, því næstum allar landareignir í heiminum í dag hafa á einhverju stigi í mannkynssögunni verið fengnar með því að brjóta á eignarétti einhvers. Ef kenning Nozicks á að standast, þá þurfum við róttæka endurskiptingu á landi. Nú þykist ég ekki vita hvað Nozick teldi sanngjarna skiptingu fyrir réttlætanlegan byrjunarpunkt markaðskapítalisma, en þó dettur mér eitt í hug: algerlega jafna skiptingu, þar sem hverjum aðila er úthlutað jafnmikið land. Allur flutningur eigna milli einstaklinga frá og með byrjunarpunktinum er þá réttlátur ef hann er óþvingaður. En ef við samþykkjum þetta, þá er félagshyggjumönnum fært vopn í hönd. Þeir munu segja að endurskipting landsins sé ópraktískt (sem það er svo sannarlega!). Síðan geta þeir réttlætt velferðarkerfið og skattlagninguna í dag á þeim forsendum að þeir sem minna mega sín hafi (fræðilega séð) fórnað sínum eignarhlut í landinu fyrir öryggi velferðarkerfisins í skiptum fyrir að sætta sig við núverandi skiptingu eigna.
Réttlæting á núverandi eignarhaldi er erfiður og sennilega óleysanlegur vandi. Praktískir menn munu vilja líta fram hjá því, en ef við viljum sannfærandi stjórnspekikenningu þá verðum við að hafa það til hliðsjónar við kenningasmíðin. Ein af forsendum Nozicks byggir á eignarétti til auðlinda, en fær því ekki svarað hvernig núverandi skipting auðlindanna er réttlát.
3. Frelsi sem æðsta gildið
Önnur röksemdafærsla sem maður rekst oft á í samræðum við öfgafullt nýfrjálshyggjufólk hljómar á eftirfarandi hátt:
- Frelsi er æðsta gildið og er gott í sjálfu sér
- Efnahagsleg afskipti ríkisins minnkar frelsi
- Þess vegna ætti ríkið ekki að skipta sér af efnahagnum
Ég var nú þegar búinn að fjalla um þessa röksemdafærslu í svari mínu til Friðbjörns Orra. Ég mun ætla samt aftur sýna fram á hversu fráleit hún er.
Forsendu 1) má afsanna með einu orði: "Nei". Nýfrjálshyggjumenn tala einmitt um að ríkið beri ekki að þröngva einhverju gildismati upp á fólk (t.d. um varðveislu fornmuna, sbr. Þjóðminjasafnið), en hér er verið að gera nákvæmlega það. Ég er til dæmis ekki sammála því að frelsi sé æðsta gildið. Ég tel yfirhöfuð ekki að það sé til neitt "æðsta gildi", né nokkur hlutur sem sé "góður í sjálfum sér". Jafnvel þótt ég væri á öndverðri skoðun, þá er frelsið hlægilegur kandídat.
Að setja frelsið sem æðsta gildið stangast á við grundvallarinnsæi okkar. Það má auðveldlega hugsa sér að rökþenkjandi, skynsamir menn fórni frelsi fyrir eitthvað annað, t.d. öryggi, eða til þess að lifa af. Hvernig útskýrum við annars þrælahald, eða þá staðreynd að fjölmörg lönd búa við velferðarkerfi? Ef fólk metur í raun og veru frelsi ofar öllu öðru, þá er því leynt mjög vel. Nei, þetta er huglægt gildismat.
Og er frelsið "gott í sjálfu sér"? Eins og ég hef áður sagt, þá eru til margvíslegar tegundir frelsis, bæði jákvæðar og neikvæðar. Ég get fallist á að neikvætt frelsi (þ.e.a.s. "frelsi undan einhverju") sé svo að segja ávallt gott, en vissar tegundir jákvæðs frelsis (þ.e.a.s. "frelsi til einhvers") eru bersýnilega slæmar, sbr. frelsið til að myrða manneskju. Það er því hæpið að segja frelsið vera "gott í sjálfu sér".
Jafnvel að því gefnu að forsenda 1) sé sönn, þá er forsenda 2) ennþá grunsamleg. Hvernig vitum við að ríkisafskipti minnki frelsi? Auðvitað má segja að hún minnki frelsi í efnahagsmálum, en hvað með frelsi almennt? Það minnkar frelsi fólks að banna ofbeldi, en í heildina séð þá eykur þetta bann almennt frelsi. Frelsisskerðingar ber okkur að skilja út frá "frelsisþversögninni". Ákveðnar tegundir frelsis minnka heildarfrelsi -- við takmörkum því þessar tegundir frelsis til að hafa jákvæð áhrif á almennt frelsi fólks. Það er engin ástæða til að ætla að efnahagsleg afskipti ríkisins minnki almennt heildarfrelsi -- þvert á mót, þá tel ég velferðarkerfi tryggja þeim verr settu ákveðið lágmarksfrelsi t.a.m. í samningum við atvinnurekendur: þeir geta hafnað ósanngjörnum vinnusamningum án þess að svelta fyrir vikið.
Engar af ofantöldum röksemdafærslum eru að mínu mati sannfærandi, og ef nýfrjálshyggjumenn koma ekki með betri réttlætingu á viðhorfum sínum þá verðum við að hafna stjórnspeki þeirra.
(Anonymous Coward)
Just watched The Corporation, a very effective piece of anti-corporate propaganda. Recommended.
(Freyr )
I've just finished programming the first version of Armadillo, a developer and system utility to create Startup Items in Mac OS X (with their specific directory structure and XML-formatted property lists). As always, free, open-source software distributed under the GNU General Public License...
(Anonymous Coward)
Það er nægur peningur til að senda vopn til Íraks, en ekki nóg til að sjá til þess að landsmenn hafi allir aðgang að háskólanámi.
(Aðalsteinn)
Innlegg Arnaldar Grétarssonar í umræðuna um hvort banna skuli reykingar á skemmtistöðum borgarinnar.