Sveinbjorn Thordarson

Fyrir nokkrum dögum barst mér tölvuskeyti frá Hannes Hólmsteinni Gissurarsyni þar sem hann gerir athugasemdir við grein sem ég skrifaði síðasta haust og heitir Defects of the Free Market. Við skiptumst á nokkrum tölvuskeytum sem ég birti nú hérna fyrir neðan:

Subject: Re: Nokkrar athugasemdir
From: "Hannes Hólmsteinn Gissurarson" 
To: "Sveinbjorn Thordarson" 

Ég las röksemdir þínar gegn frjálshyggju í greininni Defects of the Free
Market og hef eftirfarandi svör við þeim:


Fyrirvari: Ég tala hér aðeins fyrir munn venjulegra frjálshyggjumanna,
lærisveina Lockes og Smiths, Hayeks og Nozicks, ekki harðskeyttra
séreignarsinna eins og Murrays Rothbards (sem ganga miklu lengra í
virðingu fyrir einkaeignarrétti og frjálsum viðskiptum en venjulegir
frjálshyggjumenn eru reiðubúnir til að gera).


1. Náttúrleg einokun og takmörkuð gæði

Frjálshyggjumenn eru jafnmiklir andstæðingar einokunar og
félagshyggjumenn. Dæmið um eina vatnsbólið í eyðimerkurvininni er
gamalkunnugt. Hayek og Nozick ræða það báðir í bókum sínum (og ég í bókum
mínum). Svarið er, að forsendur einkaeignarréttar bresta við slíkan skort.
Ef einhver á það, sem allt annað er komið undir, þá getur hann ekki farið
með það hvernig sem er. Þá víkur einkaeignarrétturinn fyrir frelsinu.

En við erum ekki stödd í eyðimerkurvin, þar sem er aðeins eitt vatnsból,
heldur í venjulegu mannlegu skipulagi, þar sem einkaeignarréttur er í senn
raunhæfur og skilvirkur. Flestir hlutir geta verið undirorpnir
einkaeignarrétti. Þeir geta gengið kaupum og sölum. Náttúrleg einokun er
vissulega til. En hún er háð tækniþróunarstiginu, verður því minni sem
tækniþróunin er meiri, og því meira sem frelsið er, því meiri verður
tækniþróunin.

Gott dæmi er sjónvarp. Nú má selja það í áskrift, jafnvel flytja efni með
gömlu koparleiðslunum, sem lagðar voru fyrir síma, en áður var það
tæknilega ókleift. Annað dæmi síðar kann einmitt að vera það, sem
Sveinbjörn nefnir, vegir. Það verður eflaust tæknilega kleift innan skamms
að innheimta aðeins vegargjöld af þeim, sem ferðast um vegina, t. d. með
sérstökum nemum, sem nema bíla, skrá einkennistölur þeirra og sækja fé inn
á greiðslukort ökumannanna.

Niðurstaða: Þessi röksemd er vissulega gild. Ekki er allt þess eðlis, að
unnt sé að verðleggja það á frjálsum markaði. En flest er þess eðlis, og
það, sem er ekki þess eðlis, kann að verða það síðar meir, þegar
tækniþróunin leyfir það. Þessi röksemd hnekkir því ekki frjálshyggju. Ef
eitthvað er, þá er hún röksemd fyrir því frelsi, sem skapar skilyrði fyrir
því, að náttúrleg einokun hverfi.


2. Einokun og undirboð

Þessi röksemd Sveinbjarnar er ógild. Honum yfirsést það, að stórt
fyrirtæki þarf ekki að vinna lítið fyrirtæki, þegar það reynir að
verðleggja litla fyrirtækið út af markaðnum, því að tap stóra
fyrirtækisins er miklu meira en litla fyrirtækisins. Aðalatriðið er ekki,
hversu mikinn varasjóð fyrirtækin eiga, heldur hversu mikinn varasjóð þau
eiga í hlutfalli við markaðinn.

Þetta má skýra með einföldu dæmi. Stóra fyrirtækið A ræður yfir 80%
markaðarins og litla fyrirtækið B yfir 20% hans. Stóra fyrirtækið á 80
milljónir í varasjóði og litla fyrirtækið 20 milljónir. Stóra fyrirtækið
ákveður að drepa litla fyrirtækið með því að selja vöruna, sem bæði
fyrirtækin framleiða, 10% undir kostnaðarverði. Litla fyrirtækið verður að
lækka vöruna til að halda viðskiptavinum sínum. En útgjöld þess af því eru
aðeins fjórðungur af útgjöldum stóra fyrirtækisins. Ef þau hafa
hlutfallslega jafnstóra varasjóði, þá verða þeir þrotnir á sama tíma.
Raunar eru útgjöld litla fyrirtækisins minni en stóra fyrirtækisins, því
að væntanlega eykst heildareftirspurn eftir vörunni, og væntanlega tekst
stóra fyrirtækinu að fá hina nýju viðskiptavini (sem það borgar með).

Niðurstaða: Það er ekki nauðsynlega hagkvæmara að vera stór en lítill.
Stundum er hagkvæmara að vera stór, stundum að vera lítill. Ekkert
fyrirtæki vex og vex viðstöðulaust, eins og dæmin um stórfyrirtæki, sem
lent hafa í ógöngum, sýna, IBM og svo framvegis. Við komumst aðeins að því
á frjálsum markaði, hver er hagkvæmasta samsetning fjármagnsins.

(Til eru ágætar rannsóknir á „predatory pricing“, þ. e. þegar reynt er að
verðleggja út af markaðnum, undirbjóða, en Rockefeller gamli var m. a.
sakaður um þetta. Í ljós kom, að hann vann ekki bug á keppinautum sínum
með því að undirbjóða þá, heldur með því að kaupa þá upp, og það gat hann,
af því að hann rak fyrirtæki sitt betur en keppinautarnir.)


3. Sérhagsmunir

Þessi röksemd Sveinbjarnar er ógild. Það er rétt, að menn eru skammsýnir
og eigingjarnir. En einkaeignarrétturinn knýr þá einmitt til þess að horfa
lengra fram í tímann. Verð eigna þeirra hækkar, ef þeir endurbæta þær. Þar
sem einkaeignarréttur er ekki í gildi, hugsa menn ekki fram í tímann. Gott
dæmi er framleiðslusamvinnufélög í Júgóslavíu. Það borgaði sig þar ekki
fyrir starfsmenn slíks félags að greiða atkvæði með fjárfestingum, sem
skiluðu arði eftir langan tíma, því að þá voru sömu menn hættir að starfa
hjá félaginu og fengu ekki hlutdeild í arðinum. (Þess vegna eru hlutafélög
miklu skynsamlegri en samvinnufélög: Framtíðarvirðið endurspeglast í verði
hlutabréfanna.)

Bera má saman ákvarðanir í viðskiptum (á frjálsum markaði) og í
stjórnmálum. Í viðskiptum horfa menn til langs tíma, vegna þess að vara er
verðlögð eftir framtíðarnýtingarkostum hennar. (Ef ég gróðurset eplatré í
garðinum mínum, þá get ég hækkað verðið á garðinum með þá vitneskju, að
þar munu vaxa epli síðar meir.) Í stjórnmálum hugsa menn hins vegar í
mesta lagi í kjörtímabilum, eins og frægt er. Ragnar Arnalds gat tekið
barnalánið, sem fellur í gjalddaga 2012, af því að hann vissi, að þá yrði
hann ekki við völd og þyrfti ekki að bera ábyrgð á að greiða það. En hann
fékk andvirðið upp í hendurnar strax.

Niðurstaða: Skammsýni og eigingirni manna er einmitt ástæðan til þess, að
frjáls markaður er nauðsynlegur. Hann beinir sjónum manna og sérhagsmunum
að framtíðinni og vinnur þannig bug á skammsýni þeirra. Þegar menn fara út
af markaðnum, segja sérhagsmunirnir hins vegar aftur til sín.

4. Grenndaráhrif

Það er rétt, að viðskipti tveggja aðila geta stundum haft neikvæð áhrif á
þriðja aðila, sem hvergi kom nálægt viðskiptunum. En það er ekki röksemd
gegn frjálsum markaði, heldur vitnisburður um það, að myndun
einkaeignarréttar hefur ekki tekist (og ef hún getur ekki tekist af
náttúrlegum ástæðum, þá er þetta ekkert annað en fyrsta röksemdin í öðrum
búningi).

Skýrum þetta með dæmum Sveinbjarnar. Einn maður framleiðir hávaða, sem
truflar nágranna hans. Þetta má leysa með reglum, sem fela í raun í sér
seljanlegan rétt. (Popper tekur dæmi um mann, sem vill leika á flygil, á
meðan nágranni hans vill halla sér. Þetta leysum við með reglum um, að
þetta (leikinn á flygil) megi ekki gera eftir tíu á kvöldin. Það felur í
sér seljanlegan rétt, því að væntanlega mætti sá, sem vildi leika eftir
það, bjóða nágrönnum sínum greiðslu fyrir að fá að gera það.)

Einn maður rekur svínabú nálægt eign annars manns. Þaðan er ólykt, og
svínin menga á, sem rennur um eign nágrannans. Dæmið af ánni er auðleyst.
Það, sem þar þarf, er einkaeignarréttur á ánni. Hann getur verið
sameiginlegur réttur margra eða réttur eins eftir atvikum. Aðalatriðið er,
að slíkur réttur er hugsanlegur, raunhæfur og skilvirkur. Þá má maður ekki
menga vatnið í ánni. Ástæðan til þess, að hann gerir það, er skortur á
einkaeignarrétti. Enginn gætir árinnar, af því að enginn á hana.

Dæmið af ólyktinni er snúnara. Hvorki ríkisafskipti né markaðsviðskipti
geta líklega leyst það að fullu, því að á því eru margar hliðar. Hvað um
peningalyktina svonefndu í íslenskum þorpum (af fiskimjölsbræðslu)? Á að
banna hana? Markaðslausnin er að skilgriena rétt manna til hreins
andrúmslofts (sem verður um leið eignarréttur þeirra á hreinu
andrúmslofti), en gallinn sá, að erfitt er að skilgreina, hvað sé hreint
andrúmsloft og hverjir finna fyrir því (menn eru misjafnlega lyktnæmir).
Ríkislausnin er að setja reglur gegn ólykt, en þar eru
framkvæmdaörðugleikarnir jafnmiklir.

Dæmið um, að maður noti einkaeignarrétt sinn til að gera öðrum lífið
óbærilegt, er í raun hið sama og í fyrstu röksemdinni um vatnsbólið í
eyðimerkurvininni, svo að nota má sama svar þar.

Niðurstaða: Þegar viðskipti tveggja manna hafa óæskileg áhrif á þriðja
mann, á að reyna að leysa það með því að mynda einkaeignarrétt, sem geri
þriðja manninum kleift að verðleggja áhrifin í viðskiptum við hina tvo.
Þetta er oftast (ekki alltaf) betra en að auka ríkisafskipti (og
ríkisafskiptin hafa sjálf óæskileg áhrif á þriðja aðila, t. d. þá, sem
þurfa að greiða kostnaðinn af þeim án þess að njóta þeirra).

Ronald Coase hefur gert þessu efni mjög góð skil, m. a. í einni frægustu
ritgerð hagfræðinnar, The Problem of Social Cost.


Takmörkun einkaeignarréttar

Það er rétt, að sumt getur ekki verið undirorpið eignarrétti. En stundum
er það, af því að það þarf ekki að vera það. Eignarréttur myndast vegna
skorts. Sveinbjörn, Sveinn og Björn geta ekki borðað sama eplið. Þess
vegna er eignarréttur á eplum. En andrúmsloftið er ekki undirorpið skorti
í sama skilningi. Þegar Sveinbjörn, Sveinn og Björn anda því að sér, taka
þeir ekkert hver frá öðrum, því að nóg er til handa öllum af því.

Það er hugsanlegt, að sum gæði séu svo stór eða umfangsmikil, að
einkaeignarréttur geti ekki gilt um þau. Dæmi gætu verið fiskimið í
Kyrrahafi, ósónlagið eða vatnakerfi heillar ár, til dæmis Nílar. En það
merkir ekki, að lausnir hins frjálsa markaðar geti ekki átt við, því að
verðleggja má einhverja þætti gæðanna og skilgreina eignarrétt á
afmörkuðum sviðum (til dæmis kvótum á einstökum fiskistofnum, sem veiðast
á miðunum, eða á einstökum ám, sem renna í Níl). En spurningin er sú,
hvort ríkisafskipti séu þar heillavænlegri en frjáls viðskipti. Ef þekking
okkar er of takmörkuð til að mynda einkaeignarrétt og verðleggja gæðin, er
hún þá ekki líka of takmörkuð til að framfylgja stjórnmálaákvörðunum með
valdboði?

Aðalatriðið er þó það, að þetta eru undantekningar, en ekki reglan sjálf.
Flest gæði eru þess eðlis, að þau eru best komin í höndum einkaaðila, þar
sem þau ganga kaupum og sölum.

Niðurstaða: Enn á ný skal viðurkennt, að frjáls markaður leysir ekki allan
vanda. En hann leysir flestan vanda og miklu meiri vanda en ríkisafskipti,
þar sem ekki er notast við þekkingu allra, eins og í frjálsum viðskiptum,
heldur aðeins þeirra, sem taka ákvarðanirnar.


Tilhneiging til einokunar

Þessi röksemd gengur aftur í fyrri röksemdum og er þess vegna klifun
frekar en ný röksemd. En vissulega reyna framleiðendur alltaf að fá
einokunaraðstöðu. Gallinn hefur einmitt verið sá, að ríkið hefur oftar en
ekki auðveldað þeim það. Til dæmis hafa háskólar gengið erinda
starfsstétta, sem vilja takmarka aðgang að störfum (frjálsa samkeppni), m.
a. með níðþungum prófum fyrir endurskoðendur og fjöldatakmörkunum í
læknadeild (og óbeint í lagadeild). Einnig má nefna tolla og aðrar
tálmanir á frjálsum viðskiptum.

Áður en ætlast verður til þess af ríkinu, að það stuðli að samkeppni, á að
sjá svo um, að það hætti að ljá sérhagsmunum lið. En það er einmitt alltaf
hættan við stjórnmálin, að sérhagsmunirnir sigri almannahagsmunina. Sömu
10 milljónirnar líta öðru vísi út í augum 100 manna, sem fá hver í sinn
hlut 100 þúsund, en í augum 100.000 manna, sem tapa hver um sig 100.

Síðan þarf að spyrja, hvort ríkið geti stuðlað beint að samkeppni eða
hvort það eigi að láta sér nægja að smíða vandað reglukerfi utan um
einkaeignarréttinn og markaðinn. Frjálshyggjumenn efast um, að ríkið hafi
erindi sem erfiði. Það sé nauðsynlegt, en einmitt aðeins til að mynda
einkaeignarrétt og gæta laganna.

Kjörorð frjálshyggjumanna um viðskipti eru úr Árna sögu biskups: Falslaus
kaup skulu föst vera, þau er einskis manns rétti er hrundið í. Með þessu
eru frjálsum viðskiptum sett þrjú skilyrði: 1) þau eiga að vera falslaus,
án blekkinga, 2) þau skulu standa, menn virði gerða samninga, 3) réttur
þriðja aðila sé ekki fyrir borð borinn (negative externalities). Á ekki
ríkið að láta sér nægja að sjá um, að þessum skilyrðum sé fullnægt?

HHG

From: Sveinbjorn Thordarson 
Subject: Re: Nokkrar athugasemdir
Date: Mon, 16 Jan 2006 09:52:38 +0000
To: Hannes Hólmsteinn Gissurarson 

| 1. Náttúrleg einokun og takmörkuð gæði
| Frjálshyggjumenn eru jafnmiklir andstæðingar einokunar og
| félagshyggjumenn....

Þessi grein var að miklu leyti svar við skrifum milli mín og 
Geirs Ágústssonar, en hann Geir hafði haldið því fram að afskipti 
ríkis af einokun væri ekki réttmæt.  Þú segir að í náttúrulegum 
einokunum hljóti einkaeignarétturinn að víkja fyrir frelsinu.  Því er 
ég sammála.  Þú segir að flest sé þess eðlis að eignarétturinn 
sé viðeigandi -- því er ég einnig sammála.  Svo segirðu að þessi 
röksemd hnekki ekki frjálshyggju -- sem er alveg rétt hjá þér, 
enda er henni ekki beint í garð frjálshyggju, per se, heldur gegn 
fullkomlega óskoruðum markaði.

| 2. Einokun og undirboð
|
| Þessi röksemd Sveinbjarnar er ógild. Honum yfirsést það, að stórt
| fyrirtæki þarf ekki að vinna lítið fyrirtæki....

Það er alveg rétt að stór fyrirtæki með einokunarstöðu geta orðið undir
 í baráttunni við minni fyrirtæki.  Hins vegar getur slíkt tekið langan, 
langan tíma og haft afskaplega neikvæð áhrif á neytandann.  Ég minnist 
á Microsoft í greininni, og tel það gott dæmi.  Þetta tölvufyrirtæki 
hefur í grundvallaratriðum framleitt afskaplega lélega vöru í vel yfir 
áratug -- hins vegar hefur það fjármagn og markaðsvaldið til þess 
að tortíma þeim fyrirtækjum sem ögra því.  Dæmið þitt um að útgjöld 
stóra fyrirtækisins verði hlutfallslega meiri á auðvitað ekki við um allar 
vörur (eins og t.d. hugbúnað, sem eru með fastan stofnkostnað og 
afskaplega lítinn framleiðslukostnað).

Það er satt að markaðurinn brýtur á bak flestar mónópólíur á 
skilvirkan hátt -- en ekki allar.  Fyrir vikið er ég fylgjandi 
samkeppnislöggjöf.

| 3. Sérhagsmunir
|
| Þessi röksemd Sveinbjarnar er ógild. Það er rétt, að menn eru skammsýnir
| og eigingjarnir. En einkaeignarrétturinn knýr þá einmitt til þess að horfa
| lengra fram í tímann....

Það er alveg rétt hjá þér að það er síður en svo fullkomið að 
setja ákvarðanir í hendur stjórnmálamanna, sem hugsa kjörtímabil 
fram í tímann.  Hins vegar þurfa stjórnmálamenn að svara fyrir 
kjósendum sínum (a.m.k. fræðilega séð), en einkaaðilinn er ábyrgur 
gagnvart engum og getur hugsað einungis um sinn eiginn hag.  
Tökum einfalt dæmi -- við höfum náttúruauðlind sem gefur af 
sér x miklar tekjur árlega.  Þessar tekjur duga til þess að lifa 
sæmilega af þeim.  Hins vegar er hægt að ná 20x af tekjum 
árlega í tíu ár með því að tortíma auðlindinni.  Þannig tekjur væru
 mikil auðæfi, og gera eiganda auðlindarinnar kleyft að setjast í
 helgan stein sem milljónamæringur í Madeira.  Skynsamur
 maður sem vill hámarka eigin gróða út ævi sína myndi velja
 seinni kostinn -- en auðvitað er það ekki best frá 
nytjahyggjusjónarmiði.  Auðlindin hefði e.t.v. getað fært mönnum 
arð í hundraðir ára.

| 4. Grenndaráhrif
|
| Það er rétt, að viðskipti tveggja aðila geta stundum haft neikvæð áhrif á
| þriðja aðila, sem hvergi kom nálægt viðskiptunum. En það er ekki röksemd
| gegn frjálsum markaði....

Ég er ekki hagfræðingur og þekki ekki skrif Ronalds Coase.  Ég geri mér 
hins vegar grein fyrir því að grenndaráhrif eru afleiðing af því að ekki er 
hægt að setja allt í séreign.  Fyrir vikið (eins og ég tek fram í greininni) 
er þörf fyrir einhvers konar hlutlausa "dispute mediation" þegar upp 
kemur ágreiningur um "natural commons" á borð við andrúmsloftið.

En þú hefur ekki fyrir því að svara síðasta dæminu, nefnilega:

"Before long Jones decides to buy all the land surrounding Smith's 
property. Furthermore, he refuses anyone passage through his newly
 acquired land, and surrounds it with barbed wire and growling 
guard dogs. It is now effectively impossible for Smith to leave his 
property -- as a consequence of Jones' unregulated property-rights, 
he becomes a prisoner and, deprived of his liberty to meet and trade 
with other men, ultimately starves to death. It is suitably ironic that 
a system called the free market should allow such a situation to arise."

| Takmörkun einkaeignarréttar
| 
| Það er rétt, að sumt getur ekki verið undirorpið eignarrétti. En stundum
| er það, af því að það þarf ekki að vera það. Eignarréttur myndast vegna
| skorts....

Ég sé engan ágreining milli okkar hvað þetta snertir.  Ég er sammála 
þér um að réttmæti ríkisafskipta sé undantekning.  Það breytir þó ekki 
þeirri staðreynd að á þeim er þörf í mörgum tilfellum.  Ég stend við 
lokaorð mín í ritgerðinni:

"My solution to the limitations of the free market is orthodox: I 
propose environmental regulations, dispute mediation, a fair 
system of compensation, preservation of unique cultural objects, 
governmental management of essential infrastructure and 
(most importantly) rigorously enforced, independently organised 
anti-trust legislation, provided and funded by the state. It is 
almost no matter how inefficient and wasteful the state is when 
it comes to these interventions -- they are a better alternative 
than nothing at all."

Ég hef þó eina spurningu hér til viðbótar:  Hver er afstaða þín
til lýðræðis?  Margir nýfrjálshyggjumenn sem ég hef skipst á 
skrifum við hafa verið mótfallnir lýðræðisfyrirkomulaginu af 
prinsípástæðum.  Ert þú sömu skoðunar?  Að lágmarksríkinu 
gefnu, hverjir myndu fara með mínarkískt vald?  Hvernig væri 
valdið afhent frá einum til annars?

Ég þakka annars svarið, Hannes.  Mér skilst að þessa daga 
falli tölvuskeyti undir höfundaréttarlöggjöf.  Fyrir vikið spyr
 ég hvort þú samþykkir að þessi skrif okkar séu birt óbreytt 
á vefsíðu minni.

Kveðja,

Sveinbjörn Þórðarson

Subject: Re: Nokkrar athugasemdir
From: Hannes Hólmsteinn Gissurarson
To: "Sveinbjorn Thordarson"

| |....frjálshyggju. Ef eitthvað er, þá er hún röksemd fyrir 
| | því frelsi, sem skapar skilyrði fyrir því, að náttúrleg 
| | einokun hverfi. 
|
| Þessi grein var að miklu leyti svar við skrifum milli mín og Geirs
| Ágústssonar, en hann Geir hafði haldið því fram að afskipti ríkis af
| einokun væri ekki réttmæt.  Þú segir að í náttúrulegum einokunum....

Hér sýnist mér, að við séum sammála, og engu sé við að bæta.

| |...Rockefeller gamli var m. a. sakaður um þetta. Í ljós kom, að hann 
| |vann ekki bug á keppinautum sínum með því að undirbjóða þá
| |, heldur með því að kaupa þá upp, og það gat hann,
| |af því að hann rak fyrirtæki sitt betur en keppinautarnir.)
| 
| 
| ...Það er satt að markaðurinn brýtur á bak flestar mónópólíur á
| skilvirkan hátt -- en ekki allar.  Fyrir vikið er ég fylgjandi
| samkeppnislöggjöf.

Það er skref í rétta átt, að þú viðurkennir, að besta ráðið við frelsinu
sé meira frelsi. Það er einmitt kosturinn við markaðinn, að í honum er
fólgin sjálfsleiðrétting. Ég held, að ríkið geri illt verra með því að
skipta sér af samkeppnismálum á flestum sviðum. Það á að einbeita sér að
því að halda mörkuðum opnum. Hins vegar er það rétt, að
sjálfsleiðréttingin lætur stundum standa á sér. Baugur ræður
matvörumarkaðnum og Microsoft hugbúnaði, en ég segi, að það verði ekki
eilíft ástand, ef ríkið gengur ekki í lið með þessum aðilum og hamlar
aðgangi annarra. Samkeppnislöggjöf nær ekki tilgangi sínum, held ég, nema
sjaldan, og auðvelt er að fara í kringum hana. Einu sviðin, þar sem hún
ætti rétt á sér, væri, þar sem markaðurinn er í eðli sínu svo lítill, t.
d. íslenski fjölmiðlamarkaðurinn, að ekki væri hægt að leysa málið með því
að víkka hann út. Almennt er ég þess vegna ekki hlynntur
samkeppnislöggjöf, en taldi hana koma til greina í fjölmiðlamálum. En
hverjir vildu hana þar ekki? Jafnaðarmennirnir!

| |...þess, að frjáls markaður er nauðsynlegur. Hann beinir 
| |sjónum manna og sérhagsmunum að framtíðinni og vinnur 
| |þannig bug á skammsýni þeirra. Þegar menn fara út af markaðnum, segja
| |sérhagsmunirnir hins vegar aftur til sín.
| 
| Það er alveg rétt hjá þér að það er síður en svo fullkomið að setja
| ákvarðanir í hendur stjórnmálamanna, sem hugsa kjörtímabil fram í
| tímann.  Hins vegar þurfa stjórnmálamenn að svara fyrir kjósendum
| sínum (a.m.k. fræðilega séð), en einkaaðilinn er ábyrgur gagnvart
| engum og getur hugsað einungis um sinn eiginn hag...

Ég held, að þetta dæmi standist ekki, nema menn gefi sér mjög óskynsamlega
hegðun eigandans, þ. e. geðveiki, og það er óleyfileg forsenda í
rökræðunni (allt getur gerst, ef fólk er geðveikt). Ef einhver auðlind er
þess eðlis, að afrakstur af henni yrði meira virði til langs tíma, ef
lítið væri tekið af henni á hverju ári, þá myndi einhver hafa hag af því
að kaupa hana af eigandanum. Dæmið, sem þú hefur áhyggjur af, er til
dæmis, ef einhver á tiltekinn fiskistofn. Skyndilega verður mjög mikil
eftirspurn eftir fiskunum. Eigandinn sér sér hag í því að veiða hann upp
og selja, á meðan eftirspurnin er svo gífurleg. Afleiðingin verður, að
fiskistofninn hverfur. Svarið er, að þetta eru mjög ólíklegar forsendur.
Hitt er annað mál, að á hverjum degi eru dýrategundir að hverfa og verða
til í hinni darwinsku þróun. Ég sé enga sérstaka ástæðu til að friða
einhverjar tegundir til að koma í veg fyrir, að þær deyi út eða hverfi,
nema þær hafi sérstakt menningarlegt gildi, eins og til dæmis fálkinn
hefur, sem var í skjaldarmerki okkar, eða örninn, sem er verðmæti í sjálfu
sér. En hver á að greiða kostnaðinn af því, þegar ernir skemma æðarvarp,
ef þeir eru friðaðir? (Svar: Ríkið.)




| |Þetta er oftast (ekki alltaf) betra en að auka ríkisafskipti (og
| |ríkisafskiptin hafa sjálf óæskileg áhrif á þriðja aðila, t. d. þá, sem
| |þurfa að greiða kostnaðinn af þeim án þess að njóta þeirra).
| |
| |Ronald Coase hefur gert þessu efni mjög góð skil, m. a. í einni
| |frægustu ritgerð hagfræðinnar, The Problem of Social Cost.
| 
| Ég er ekki hagfræðingur og þekki ekki skrif Ronalds Coase.  Ég geri
| mér hins vegar grein fyrir því að grenndaráhrif eru afleiðing af því
| að ekki er hægt að setja allt í séreign.  Fyrir vikið (eins og ég tek
| fram í greininni) er þörf fyrir einhvers konar hlutlausa "dispute
| mediation" þegar upp kemur ágreiningur um "natural commons" á borð
| við andrúmsloftið...

Við erum hjartanlega sammála um það, að grenndaráhrif eru jafnan vegna
þess, að réttindi go skyldur hafa ekki verið skilgreindar nægilega skýrt.
Ef þær hafa verið skilgreindar, þá leysa menn þetta sjálfir. Hér er
einmitt komið að hinu eðlilega hlutverki ríkisins, að setja skýrar reglur
um réttindi okkar og skyldur, setja lög, framfylgja þeim og dæma eftir
þeim. Erum við ekki sammála um það?


| En þú hefur ekki fyrir því að svara síðasta dæminu, nefnilega:
| 
| "Before long Jones decides to buy all the land surrounding Smith's
| property. Furthermore, he refuses anyone passage through his newly
| acquired land, and surrounds it with barbed wire and growling guard
| dogs. It is now effectively impossible for Smith to leave his
| property -- as a consequence of Jones' unregulated property-rights,
| he becomes a prisoner and, deprived of his liberty to meet and trade
| with other men, ultimately starves to death. It is suitably ironic
| that a system called the free market should allow such a situation to
| arise."

Þetta er athyglisvert dæmi. Það er hið sama og Robert Nozick kom með á
málstofu, sem ég var með honum á í Oxford á námsárum mínum þar. Þetta var
málstofa frjálshyggjumanna, og Nozick sagði, að hann væri enn
frjálshyggjumaður, en hann vildi greina á milli frjálshyggju,
libertarianism, og sérhyggju, propertarianism, sem hann kenndi (í
einkasamtölum við mig) við Murray Rothbard. Hann sagði, að
frjálshyggjumenn hefðu áhyggjur af því, þegar menn notuðu
einkaeignarréttinn til að þrengja að öðrum mönnum, t. d. með því að banna
þeim að ganga um (þar sem allt land væri í einkaeign). Hann nefndi líka
dæmi um súrefnisbirgðir í geimfari. Hvað ef einn maðurinn ynni þær af
hinum tveimur í fjárhættuspili og tæki síðan upp á að neita þeim um
súrefni? Auðvitað gildir þá hið sama og í dæminu um eina vatnsbólið í
eyðimerkurvininni, að frelsið víkur einkaeignarréttinum til hliðar.
Fyrirvari Lockes, sem Nozick gerir mikið úr í Anarchy, State, and Utopia
(og er í rauninni aðeins ein útgáfa af gömlu reglunni um, að frelsi manna
sé jafnmikið og frelsi eins megi ekki skerða frelsi annars) tekur á þessu.
Hann tekur gildi, þegar einkaeignarrétturinn er tekinn að ógna frelsinu.

Hins vegar kom einn frjálshyggjumaður með ágætt svar við efasemdum og
röksemdum Nozicks. Hann sagði: Ef allir landeigendur koma sér saman um að
meina X afnot af landeignum sínum, svo að hann hefur hvergi land til að
standa á, þá er það merki um, að X sé mjög óvinsæll. Hann væri þess vegna
varla betur kominn, þar sem málum væri skipað með meirihlutavaldi. Ef
eitthvað er, þá er líklegra, að X geti sannfært einhvern um að selja sér
land til að standa á, en að X geti sannfært meiri hlutann um að leyfa sér
að standa (ef hann er mjög óvinsæll, Gyðingur í Þýskalandi 1930, Indverji
í Úganda 1970 o.sv. frv.).


| Ég hef þó eina spurningu hér til viðbótar:  Hver er afstaða þín til
| lýðræðis?  Margir nýfrjálshyggjumenn sem ég hef skipst á skrifum við
| hafa verið mótfallnir lýðræðisfyrirkomulaginu af prinsípástæðum.  Ert
| þú sömu skoðunar?  Að lágmarksríkinu gefnu, hverjir myndu fara með
| mínarkískt vald?  Hvernig væri valdið afhent frá einum til annars?

Auðvitað er ég ekki hlynntur því, að einhver tímabundinn meiri hluti segi
minni hluta fyrir verkum. Það er ekkert heilagt við það 1% atkvæða, sem
skilur að 49,5% og 50,5%. Fjölga ber þeim málum, þar sem einstaklingar
geta tekið ákvarðanir hver um sig á eigin ábyrgð og eigin kostnað, en
fækka þeim málum, þar sem sumir taka ákvarðanir fyrir alla. Það breytir
því ekki, að nokkur mál eru þess eðlis, að sumir verða að taka ákvarðanir
fyrir alla, og þar á lýðræði við, þ. e. afl atkvæða. Hins vegar væri
eðlilegt, að sum mikilvæg mál væru bundin við aukinn meiri hluta atkvæða,
eins og James M. Buchanan hefur bent á, t. d. 2/3.

Ég er sammála Karli Popper um, að lýðræði er umfram allt friðsamleg aðferð
til að skipta um stjórnvöld, þegar okkur þykja þau standa sig illa. Það er
valdaskipti án blóðsúthellinga. Sennilega er líka tekin minnst áhætta með
lýðræði, t. d. minni líkur á, að geðveikt fólk komist í valdastóla, en við
erfðakonungsdæmi (Georg III.) eða flokksræði (Stalín), þó að Hitler sé e.
t. v. dæmi um hið gagnstæða.

Lýðræði getur ekki hvílt á því, að lýðurinn hafi rétt fyrir sér. Lýðurinn
kaus Barrabas. Lýðræði hvílir á því, að ekkert annað fyrirkomulag er
skárra. Raunar er ég ekki viss um, að ég geti talist stuðningsmaður
lágríkisins, því að ég tel, að ríkið þurfi að gera þrennt, verja landið,
halda uppi lögum og sjá um þá, sem geta ekki séð um sig sjálfa; annað geti
einstaklingar gert með frjálsum samtökum sínum. Þetta er hygg ég ekki
alveg kórrétt lágríkisskoðun.

HHG

From: Sveinbjorn Thordarson
Subject: Re: Svar við spurningu um lýðræði
Date: Wed, 18 Jan 2006 13:48:59 +0000
To: Hannes Hólmsteinn Gissurarson


| Lýðræði getur ekki hvílt á því, að lýðurinn hafi rétt fyrir sér. Lýðurinn
| kaus Barrabas. Lýðræði hvílir á því, að ekkert annað fyrirkomulag er
| skárra. Raunar er ég ekki viss um, að ég geti talist stuðningsmaður
| lágríkisins, því að ég tel, að ríkið þurfi að gera þrennt, verja landið,
| halda uppi lögum og sjá um þá, sem geta ekki séð um sig sjálfa; annað geti
| einstaklingar gert með frjálsum samtökum sínum. Þetta er hygg ég ekki
| alveg kórrétt lágríkisskoðun.

"sjá um þá, sem geta ekki séð um sig sjálfa" -- ertu þá fylgjandi 
t.a.m. velferðarkerfi og forræði ríkisins í efnum sem snerta 
"non-rational decision-makers" t.d. börn og geðsjúka?

Hvað með muni sem hafa menningarlega sérstöðu?  Svo ég noti 
nú dæmi sem ég rakst á um árið, værirðu  fylgjandi því að 
selja Flateyjarbók á frjálsum markaði?

Sveinbjörn

Date: Wed, 18 Jan 2006 15:56:09 -0000 (GMT)
Subject: Re: Svar við spurningu um lýðræði
From: Hannes Hólmsteinn Gissurarson
To: "Sveinbjorn Thordarson"

| "sjá um þá, sem geta ekki séð um sig sjálfa" -- ertu þá fylgjandi
| t.a.m. velferðarkerfi og forræði ríkisins í efnum sem snerta "non-
| rational decision-makers" t.d. börn og geðsjúka?

Já og nei. Hér er aðalatriðið, hvort menn geta séð um sig sjálfir. Ef þeir
geta það, þá eiga þeir að gera það. Ég er hins vegar ekki viss um, að
ríkið sé alltaf rétti aðilinn til að hafa forræði þeirra, sem geta ekki
séð um sig sjálfir, til dæmis geðbilaðs fólks og barna, en það þarf hins
vegar einhver að hafa forræði þeirra. Einstaklingsfrelsið og ábyrgðin á
eigin gjörðum á við um fullveðja og fullvita fólk. Einhver markavandi er
þar, en hann leysum við á hverjum tíma, hann er hagnýtt úrlausnarefni.

Ég er ekki hlynntur félagslegri aðstoð við fullfrískt fólk. Ég er ekki
hlynntur barnabætum til ríkra manna eða örorkubótum til maka ríks fólks.
Það á aðeins að bæta því fólki skort, sem býr við skort og sem getur ekki
gert að því, að það býr við skort. Ég er því ekki heldur hlynntur bótum
til letingja.


| Hvað með muni sem hafa menningarlega sérstöðu?  Svo ég noti nú dæmi
| sem ég rakst á um árið, værirðu  fylgjandi því að selja Flateyjarbók
| á frjálsum markaði?

Þetta er dæmi, sem ég hef stundum tekið til að skýra það, hvers vegna
frjáls markaður leysir ekki allan vanda. Þar fer ég út af sporinu að dómi
minna ágætu ungu frjálshyggjumanna, því að þar nota ég rök af ætt
íhaldsmanna. Ég segi: Við verðum að gera greinarmun á markvísum gildum og
táknrænum, instrumental og expressive á ensku. Hinn frjálsi markaður lítur
aðeins á markvís gildi. Þar er allt til að fullnægja einhverjum
þörfum.Velja á ódýrustu leiðina til þess. Þetta tekst markaðinum
stórkostlega. En síðan eru til gildi, þar sem menn eru að segja til sjálfs
sín, þeir eru að segja, hvers konar menn þeir eru eða vilja vera, en ekki
að leita að ódýrustu leið að settu marki. Þess vegna tökum við tiltekin
verðmæti út af markaðnum og verndum þau fyrir markaðnum. Þess vegna á sumt
ekki að vera söluvara, til dæmis Flateyjarbók. Þetta eru helg verðmæti,
tákn sameiginlegrar tilvistar okkar sem þjóðar, hluti af eðli okkar, ef
svo má segja. Önnur dæmi gætu verið munir í Þjóðminjasafninu,
þjóðgarðurinn á Þingvöllum, íslenski arnarstofninn, íslenski þjóðfáninn.
Þetta kannast allir við, sem hafa lesið Hegel. Raunar skrifaði ég
doktorsritgerð um það, hvernig frjálshyggjan yrði að koma til móts við
íhaldsstefnu til að vera sannfærandi, og taldi, að Hayek tækist það öðrum
fremur. Ég eyddi þar miklu púðri í að svara röksemdum Hegels í
Rechtspilosophie.

En ég verð að hafa fyrirvara: Það er mjög auðvelt að misnota þessi rök
Hegels og íhaldsmanna. Hvað um herskyldu? Verðum við ekki að fórna okkur
fyrir þjóðina? Er hún ekki æðra verðmæti? Og hvað um Þjóðleikhúsið og
Synfóníuhljómsveitina? Er ekki gáfaða efnafólkið að misnota þessi rök til
að greiða niður þjónustu, sem það nýtir sér, en aðrir ekki? Er ekki best,
að þetta fólk borgi fyrir sig sjálft í stað þess að lauma reikningnum til
almennings? Hvað er sérstaklega þjóðlegt eða eðlislægt við synfóníur
Beethovens? Geta menn ekki keypt þær á geisladiskum? Þess vegna verðum við
að fara varlega og hlusta gaumgæfilega á frjálshyggjugagnrýnina. Gagnrýni
þeirra er holl. Hún er eins og kalt steypibað, sem er hressandi að fara í,
en auðvitað mega menn ekki vera of lengi undir bununni.

HHG

From: Sveinbjorn Thordarson
Subject: Re:Svar við spurningu um lýðræði
Date: Wed, 18 Jan 2006 18:25:52 +0000
To: Hannes Hólmsteinn Gissurarson


| [...]Ég er ekki hlynntur félagslegri aðstoð við fullfrískt fólk. Ég er ekki
| hlynntur barnabætum til ríkra manna eða örorkubótum til maka ríks fólks.
| Það á aðeins að bæta því fólki skort, sem býr við skort og sem getur ekki
| gert að því, að það býr við skort. Ég er því ekki heldur hlynntur bótum
| til letingja.

Auðvitað er enginn viti borinn maður fylgjandi fjárhagslegri aðstoð við þá
sem þegar eru færir um að sjá fyrir sér. En það verður að líta á það sem
ég tel helsta vandamál lágmarksríkis, nefnilega
sú staðreynd að það verndar fólk einungis frá líkamlegri "coercion" -- hins
vegar er til önnur leið til þess að beita "coercion" -- þ.e.a.s. efnahagslega
-- eins og þú hlýtur að kannast við.  Það sem ég rek mig á í frjálshyggju-
litteratúrnum er býsna sérkennileg skilgreining á frelsi: maður við sultarmörk
þiggur "frjálslega" samninginn um að þræla daginn út og inn við fátæktarmörk.
Þetta þykir mér ekki dæmi um frelsi -- val milli sultar og volæðis, eða
ósanngjarnra kjara atvinnuveitendans er ekki frjálst val nema á afar 
abstrakt hátt.

Popper fjallar um þetta eilítið í einni bók sinni -- tilvitnunina má finna
hér: http://www.sveinbjorn.org/popper og mér þykir hún orða þetta vel.

Kveðja,

Sveinbjörn

Date: Wed, 18 Jan 2006 19:42:21 -0000 (GMT)
Subject: Re: Svar við spurningu um lýðræði
From: Hannes Hólmsteinn Gissurarson
To: "Sveinbjorn Thordarson"

Ég veit ekki, hvort þú veist af því, en ég átti gott samtal við Popper
lengi dags í húsi hans í Penn, Buckinghamshire, þar sem ég ræddi þetta mál
við hann. Það var skömmu áður en kona hans lést, held ég (vorið 1985). Þá
spurði ég hann, hvort hann hefði ekki verið of mildur í dómum um Marx. Þá
sagðist Popper hafa lesið bækur eftir Elisabeth Gaskell um vondar
afleiðingar iðnbyltingarinnar, stóð upp og náði í þessar bækur úr
bókahillu sinni. Þetta voru skáldsögur. Ég verð að játa, að ég varð
dálítið undrandi, því að skáldsögur eru ekki bestu heimildir, sem til eru
um veruleikann. Til dæmis er lýsing Laxness á kotbóndanum varla góð lýsing
á hinum dæmigerða íslenska bónda, þótt einhverjir hafi eflaust búið við
sult og seyru upp til fjalla. Og Bogesen á Óseyri var þá ekki til (þótt
sumir sjái hann í Baugsfeðgum núna, en það er auðvitað ekki rétt, því að
mótvægi er í öllum hinum, sem eiga fé og reka fyrirtæki). Popper sagðist
einmitt hafa fyrirvara á óheftum eða frjálsum markaði. Gallinn er sá (og
ég er mjög hrifinn af bókum Poppers), að kenning hans sjálfs veitir okkur
ekki miklar leiðbeiningar um, hvernig við eigum að bæta heiminn. Við eigum
að ráðast á böl og útrýma því, en hvað er þetta böl? Hayek er miklu
skýrari. Popper talaði að vísu afar hlýlega um Hayek og sagði, að hann
hefði bjargað lífi sínu með því að útvega sér stöðu við London School of
Economics, því að samkennarar sínir í Nýja Sjálandi hefðu verið að kreista
líftóruna úr sér með kennslu og álagi. Hann sagðist vera sammála Hayek um
flest.

Er það hins vegar rétt, að frjálshyggjumenn hafi of lítinn áhuga á þeirri
kúgun, sem getur falist í hagvaldi? Ég er ekki viss um, að það eigi að
hafa miklar áhyggjur af því. Það er vegna þess, að á frjálsum markaði er
alltaf til eitt, sem er ekki til, þar sem valdboð er: Þetta er
áfrýjunarmöguleikinn eða útgönguleiðin. Þú lendir í ónáð og ert rekinn. Ef
markaðurinn er frjáls, þá getur þú farið eitthvað annað. (Jafnvel
kommúnistarnir, sem misstu vinnuna í Hollywood, fengu nóg að gera við að
skrifa handrit undir dulnefnum, af því að þeir skrifuðu góð handrit, og
það var eftirspurn eftir góðum handritum; en eflaust hafa þeir þurft að
slá af launakröfum sínum.) Þess vegna er kúgunin á markaðnum í rauninni
ekkert annað en tímabundin óþægindi. Menntamennirnir upplifa þetta hins
vegar sem kúgun, af því að þeir vilja ekki lúta valdi markaðarins. Þeir
telja sig vera gáfumenn, sem eigi að vera yfir það hafna að láta
einhverja, sem eru að þefa eftir vilja fjöldans, ráða sig í vinnu eða
reka.

Krafa markaðarins er, að maður fullnægi þörfum samborgara sinna. Þessa
kröfu upplifa menntamennirnir (til dæmis Þorsteinn Gylfason heitinn,
sameiginlegur kennari okkar) sem kúgun, af því að þeir vita með sjálfum
sér, að samborgararnir finna ekki svo mikla þörf hjá sjálfum sér fyrir
heimspekifyrirlestra eða skraf af því tagi, að þeir séu reiðubúnir til að
greiða fyrir það þær upphæðir, sem gáfumennirnir telja sér bera. Ég veit
hins vegar, að þessi tegund fjandskapar við markaðinn er ólæknandi (með
rökum), því að hún liggur í aðstæðum gáfumannanna, sem telja, að Geiri í
Maxim eigi ekki að fá eins mikið kaup og þeir, af því að þeim gekk betur í
skóla en honum og hann sinnir auvirðilegu starfi.

Sjálfur er ég beggja blands í þessu, því að ég vil ekki leggja
siðferðilega að jöfnu klámsalann og kennarann, ég áskil mér rétt til að
lofa annað og lasta hitt, en af því leiðir ekki, að ég hafi rétt til að
banna annað og leyfa hitt eða jafnvel að torvelda annað og auðvelda hitt.
Það er margt til í siðferðilegri gagnrýni íhaldsmanna á hinn frjálsa
markað, en gallinn er sá, að farið er úr öskunni í eldinn, ef kallað er á
lögregluna til að skakka leikinn.

En hvað um manninn við sultarmörk? Kjarni málsins er einmitt sá, að menn
færast frá sultarmörkum, ef frjálshyggja ræður ríkjum, eins og dæmin af
örum framförum í frjálsum ríkjum sýna vel. Ekkert hefur leitt þetta
jafnvel í ljós og frelsisvísitalan svonefnda, þ. e. mæling á
atvinnufrelsi. Þar kemur fram afar skýrt og traust samband á milli
atvinnufrelsis og almennrar velmegunar (ég ræði þetta talsvert í bók
minni, Hvernig getur Ísland orðið ríkasta land í heimi?).

HHG